Nếu nhân đạo thiên về lòng thương người thì nhân văn nghiêng về tôn vinh, trân trọng ngợi ca cái đẹp của con người.
Cái đẹp ấy có thể là cái đẹp ở hình thức, tài năng, tâm hồn, phẩm chất, nhân cách, lối sống, cách ứng xử,...
Đồng thời nhân văn còn là sự thức tỉnh, hướng thiện con người biết sống đẹp, sống có ý nghĩa, không ngừng tự nhận thức, điều chỉnh để hoàn thiện bản thân, đem niềm vui hạnh phúc đến cho mình, cho mọi người, làm cho cuộc sống đẹp hơn, ý nghĩa hơn.
Trong từng tác phẩm văn chương, giá trị này biểu hiện ở những góc độ khác nhau
Ví dụ:
Trong “Chị em Thuý Kiều” nhân văn là trân trọng ngợi ca những vẻ đẹp của con người biểu hiện qua nhan sắc, tài năng, tâm hồn, phẩm giá.
Nhân văn biểu hiện trong “Ánh trăng” của Nguyễn Duy là nhắc nhở thức tỉnh con người về một lẽ sống đẹp là không bao giờ được phép làm người phản bội quá khứ, đừng bao giờ quên quá khứ - một thời gian khổ hy sinh, quên tự nhiên, đất nước bình dị, hiền hậu, hãy biết sống ân tình thuỷ chung cùng quá khứ “uống nước nhớ nguồn” bởi có quá khứ hôm qua mới có hiện tại hôm nay.
Nhân văn thể hiện trong truyện “Bến quê” qua những suy ngẫm trải nghiệm của nhân vật Nhĩ, tác phẩm đã thức tỉnh mỗi người nhận ra những chân lí, những bài học, những giá trị đích thực, thấm thía về cuộc sống, biết trân trọng tình cảm bình dị của gia đình, vẻ đẹp của quê hương.
Nhân văn trong bài thơ “Bếp lửa” thể hiện ở sự trân trọng, biết ơn, chung thuỷ với gia đình, quê hương, đất nước, với quá khứ gian khổ bên người thân của mình...
Giá trị nhân đạo chính là một phẩm chất đặc biệt của tác phẩm. Nhân đạo chính là sự quan tâm đến con người mà biểu hiện:
Hiện thực là những gì đã và đang diễn ra trong cuộc sống. Khi hiện thực ấy được phản ánh vào tác phẩm ở góc độ này hay góc độ khác thì tác phẩm ấy có giá trị hiện thực. Nói như vậy thì giá trị hiện thực là phẩm chất của tác phẩm văn học trong đó yêu cầu nghệ sĩ phải phản ánh chân thực cuộc sống, thời đại. Đó là những vấn đề cốt yếu liên quan đến thân phận, số phận con người. Bởi thế mà Balzac từng khẳng định: “Nhà văn là người thư kí trung thành của thời đại”
Chất thơ là một thuật ngữ lý luận chỉ một phẩm chất đặc biệt của văn xuôi. Chất thơ đó là yếu tố trữ tình trong một tác phẩm văn chương. “Chất thơ” trước tiên hiểu theo nghĩa rộng phải gắn với sự rung động trước cái đẹp. Cái đẹp có thể là do vẻ đẹp của tự nhiên mang lại cũng có thể tạo ra từ những tình cảm, hành động của con người, đẹp trong cách thể hiện với lối hành văn trong sáng, nhẹ nhàng, truyền cảm, thấm đẫm cảm xúc… Một tác phẩm giàu chất thơ là tác phẩm toát lên cái đẹp từ nội dung, chủ đề cho đến hình thức thể hiện.
Tình huống là một trong những thành tố cấu trúc nên truyện ngắn hiện đại. Một trong những khâu quan trọng nhất của nghệ thuật truyện ngắn là sáng tạo tình huống truyện độc đáo. Tình huống truyện giống như cái tứ của một bài thơ. Mỗi truyện ngắn thường được kết cấu xoay quanh một tình huống
Tình huống là một biến cố, một sự kiện trong cuộc sống được nhà văn “là hoá” để làm nổi rõ bản chất thật của con người, sự việc. Qua đó, tác giả gửi gắm tình cảm, suy nghĩ của mình về một vấn đề nào đó của đời sống.
Là thủ pháp tái hiện những ý nghĩ, cảm xúc diễn biến tâm trạng, tâm lý của nhân vật. Thủ pháp này là yếu tố quan trọng để tạo nên một nhân vật sống động, hấp dẫn.
Tả cảnh ngụ tình là mượn cảnh vật để gửi gắm (ngụ) tâm trạng, cảnh không đơn thuần là bức tranh thiên nhiên mà còn là bức tranh tâm trạng. Cảnh chỉ là phương tiện còn miêu tả tâm trạng là mục đích chính. Tả cảnh ngụ tình là một thủ pháp nghệ thuật của các tác giả xưa nay. Tuy nhiên, trong một bài thơ, đoạn thơ, không phải đoạn tả cảnh nào cũng ngụ tình.
Chẳng hạn: Trong đoạn trích: “Cảnh ngày xuân”, bốn câu đầu là thuần tuý tả cảnh nhưng sáu câu cuối (tan hội, chị em Thuý Kiều ra về) cảnh đã nhuốm màu tâm trạng.
Là một đặc điểm của nghệ thuật thơ văn cổ. Đó là cách diễn đạt theo quy ước, khuôn mẫu có sẵn làm cho lời thơ, lời văn thêm tao nhã, thuần tuý. Các nhà thơ cổ đặc biệt là Nguyễn Du là người đã có nhiều sáng tạo trong thủ pháp này. Dùng cái đẹp của thiên nhiên để gợi tả con người.
Là lời nhân vật được bộc lộ bên ngoài, đối thoại với nhân vật khác.
Là lời nói bên trong, nhân vật tự nghĩ, tự sự với chính mình.
